Social return in een aanbesteding

Social return, ook vaak SROI genoemd, draait om het creëren van extra maatschappelijke waarde via werk, ontwikkeling of begeleiding voor mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt. In een aanbesteding betekent dat niet automatisch dat u er altijd mee te maken krijgt. Social return wordt pas relevant als de aanbestedende dienst het uitdrukkelijk opneemt als eis, gunningscriterium of contractvoorwaarde.

Juist daarom is het belangrijk om verder te kijken dan de term alleen. De juridische route, de doelgroep, de manier van invullen en de monitoring verschillen per opdracht. Op deze pagina leest u welke spelregels het belangrijkst zijn en hoe u social return in de aanbestedingspraktijk werkbaar maakt.

Wat u precies regelt met social return

Met social return gebruikt een aanbestedende dienst de inkoopfunctie om naast de reguliere opdrachtprestatie extra maatschappelijke waarde te realiseren. In de praktijk gaat het vooral om werk, leerwerk, scholing of begeleiding voor mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt. Binnen een social return aanbesteding maakt u daar concrete en controleerbare afspraken over. Die afspraken staan niet los van de opdracht: de aard, looptijd en arbeidsintensiteit bepalen welke invulling passend en uitvoerbaar is.

Op welke juridische basis en spelregels rust social return?

Social return rust niet op één afzonderlijke SROI-regel, maar op de ruimte die de Aanbestedingswet 2012 biedt om maatschappelijke waarde in inkoop mee te nemen. In de praktijk wordt vaak verwezen naar art. 1.4 lid 2, art. 2.80 en, bij voorbehouden opdrachten, art. 2.82 en 2.82a. Bij bijzondere uitvoeringsvoorwaarden moet de voorwaarde verband houden met het voorwerp van de opdracht. Voor gunningscriteria geldt eveneens een verband met het voorwerp of de levenscyclus. Voorbehouden opdrachten kennen daarnaast hun eigen wettelijke toelatingsvoorwaarden. Daarnaast begrenzen proportionaliteit, transparantie, gelijke behandeling en non-discriminatie hoe ver een aanbestedende dienst in de formulering en handhaving mag gaan, waarbij ook politiek-bestuurlijke sensitiviteit een rol speelt.

Welke routes zijn er om social return op te nemen?

In beperkte gevallen kan ook een geschiktheidseis relevant zijn, bijvoorbeeld voor aantoonbare begeleidingsdeskundigheid.

Wie behoort meestal tot de doelgroep?

Tot de doelgroep behoren in beleid vaak mensen uit de Participatiewet, WW, WIA/WGA, Wajong en bepaalde schoolverlaters of deelnemers aan BBL- en BOL-trajecten. De exacte afbakening verschilt echter per aanbestedende dienst en soms zelfs per opdracht. Daarom is registratie of ander bewijs van de doelgroepstatus vaak nodig. Social return is bovendien niet hetzelfde als de banenafspraak of andere arbeidsmarktinstrumenten: er is overlap, maar de regeling, meetwijze en verantwoordingssystematiek kunnen verschillen. Of bestaande medewerkers, reguliere instroom of eerdere plaatsingen meetellen, verschilt per lokaal of regionaal SROI-beleid en per contract. Controleer daarom altijd het SROI-protocol en de aanbestedingsstukken.

Welke invulling van social return is gebruikelijk?

Wat onder social return valt, hangt af van het beleidskader en van de opdracht zelf. Veelvoorkomende invullingen zijn:

• plaatsingen van kandidaten direct op de opdracht;
• leerwerkplekken, stages of praktijkleertrajecten;
• scholing, coaching en begeleiding die aantoonbaar tot ontwikkeling of uitstroom leiden;
• samenwerking met sociale ondernemingen of onderaannemers met aantoonbare maatschappelijke impact;
• indirecte invulling, mits die meetbaar is in uren, waarde of resultaat en door de aanbestedende dienst wordt geaccepteerd.

Daarmee verschilt een SROI aanbesteding van een formeel voorbehouden opdracht: samenwerken met een sociale onderneming kan een invulling zijn, maar is niet automatisch dezelfde aanbestedingsroute.

Waar let u op bij percentages, drempels en proportionaliteit?

Zo pakt u social return praktisch aan

Een werkbare aanpak begint ruim vóór de inschrijving en loopt door tot in de contractfase. Zowel opdrachtgevers als opdrachtnemers winnen veel als de verplichting vroeg scherp wordt gemaakt en er goede samenwerking tussen afdelingen is.

• Controleer in de aanbestedingsstukken waar social return precies staat: in de minimumeisen of opdrachtspecificatie, de geschiktheidseisen, gunningscriteria, bijzondere uitvoeringsvoorwaarden of in een apart SROI-protocol.
• Lees nauwkeurig hoe de verplichting wordt berekend, welke doelgroep meetelt, welke invullingen zijn toegestaan en welke bewijsstukken worden gevraagd.
• Gebruik de Nota van Inlichtingen om onduidelijkheden tijdig te laten verhelderen, bijvoorbeeld over meetmethodiek, uitzonderingen, partners of vervangende invulling.
• Werk als inschrijver met een realistisch plan van aanpak: benoem partners, instroomkanalen, begeleiding, risico’s, uw aanpak voor stakeholdermanagement en hoe u uren, waarde of resultaten gaat registreren.
• Formuleer als opdrachtgever vooraf helder wat u wilt kunnen toetsen en handhaven, zodat beoordeling en uitvoering voor alle inschrijvers gelijk en transparant zijn.
• Richt na gunning monitoring en rapportage in en borg bij gemeenten ook de rechtmatigheidsverantwoording bij gemeenten, zodat u tijdig kunt bijsturen als de realisatie achterblijft.

Wie hier professioneel mee werkt, heeft baat bij actuele kennis van aanbestedingsrecht, contractmanagement en maatschappelijke inkoop. Juist die praktische vertaalslag staat ook centraal in de opleidingen en actualiteitensessies van SBO, waaronder de cursus politiek-bestuurlijke sensitiviteit en stakeholdermanagement.

Veelgestelde vragen over social return bij aanbestedingen

Veel details verschillen per organisatie en per opdracht. De aanbestedingsstukken en het toepasselijke beleidskader blijven daarom altijd leidend.

Is social return wettelijk verplicht?

Nee. Social return geldt niet automatisch bij iedere aanbesteding. De verplichting ontstaat pas als de aanbestedende dienst deze expliciet opneemt, bijvoorbeeld als minimumeis of opdrachtspecificatie, contractvoorwaarde, gunningscriterium of via een voorbehouden opdracht. Daarbij moet de gekozen vorm wel juridisch passen bij de opdracht. Bij bijzondere uitvoeringsvoorwaarden en gunningscriteria geldt een verband met het voorwerp van de opdracht; daarnaast gelden proportionaliteit en de overige aanbestedingsbeginselen.

Hoe werkt de bouwblokkenmethode voor de sociale retour (SROI)?

Bij de bouwblokkenmethode krijgen verschillende activiteiten vaste waardes toegekend, zodat plaatsingen, scholing of begeleiding onderling vergelijkbaar worden. Zo kan een opdrachtgever uiteenlopende invullingen toch op één systematiek beoordelen. Niet iedere aanbestedende dienst gebruikt deze methode: soms geldt een vast percentage, soms juist maatwerk. Controleer daarom altijd het lokale beleidskader.

Wat zijn de 4 aanbestedingsbeginselen?

De vier kernbeginselen zijn gelijkheid, non-discriminatie, transparantie en proportionaliteit. Voor social return betekent dat onder meer dat doelgroep, meetmethode, bewijsstukken, beoordeling en handhaving vooraf duidelijk moeten zijn en voor alle inschrijvers op dezelfde manier moeten gelden. De aanbestedende dienst mag de wezenlijke voorwaarden - zoals technische specificaties en gunningscriteria - niet via een Nota van Inlichtingen wijzigen zonder passende correctie of heraanbesteding. Verduidelijkingen en niet-wezenlijke aanpassingen kunnen onder voorwaarden wel mogelijk zijn, mits transparantie en gelijke behandeling zijn gewaarborgd.

Kan een PSO-keurmerk meetellen?

Of en hoe een PSO-keurmerk meetelt, volgt uit het toepasselijke SROI-beleid en de aanbestedingsstukken. Het kan bijvoorbeeld leiden tot waardering of korting op de SROI-verplichting, maar vervangt die alleen als de stukken dat uitdrukkelijk bepalen.

Wanneer kan een aanbesteding worden teruggetrokken?

Het intrekken van een aanbesteding is een afzonderlijk aanbestedingsrechtelijk besluit en geen specifieke social-returnkwestie. Als een procedure wordt ingetrokken, vervalt ook de daarin opgenomen SROI-vraag. Een aanbestedende dienst hoeft een procedure niet altijd af te ronden, maar moet een intrekkingsbesluit tijdig aan betrokken inschrijvers of gegadigden meedelen en de redenen daarvoor opgeven. Of intrekking in een concreet geval is toegestaan, hangt af van de omstandigheden en moet toetsbaar zijn aan onder meer transparantie en gelijke behandeling.