Wilsonbekwaamheid beoordelen in de zorg

In de zorg beoordeel je wilsbekwaamheid altijd per concrete beslissing. Uitgangspunt is dat iemand wilsbekwaam is. Iemand is dus niet in algemene zin “wilsonbekwaam”, maar alleen wel of niet wilsbekwaam voor een specifieke keuze op een bepaald moment. Het belangrijkste praktische uitgangspunt is daarom: ondersteun eerst de beslisvaardigheid van de cliënt met duidelijke uitleg, extra tijd en passende communicatie.

Pas als er ondanks die ondersteuning gerede twijfel blijft bestaan over de wilsbekwaamheid voor een concrete beslissing, is een expliciete beoordeling nodig. De aard en reikwijdte van die beslissing bepalen welke informatie en welke mate van begrip nodig zijn. Hieronder lees je hoe je dat zorgvuldig aanpakt: van begrippen en criteria tot processtappen, rolverdeling en verslaglegging.

Twijfel bij een beslissing? Hier begint een zorgvuldige beoordeling

Een zorgvuldige beoordeling start altijd bij één afgebakende zorgbeslissing en de omstandigheden daaromheen. Denk aan instemmen met een behandeling, kiezen voor een woon- of verblijfssetting of meebeslissen over langdurige zorg. De vraag is niet hoe iemand “in het algemeen” functioneert, maar of deze persoon deze beslissing nu kan overzien.

Niet elke twijfel vraagt meteen om een formele toets. Kijk eerst of de cliënt met eenvoudiger uitleg, een rustiger moment, herhaling of ondersteuning van communicatie zelf tot een keuze kan komen. Een expliciete beoordeling komt in beeld als er voor deze concrete beslissing gerede twijfel blijft bestaan over de wilsbekwaamheid. Een diagnose, zoals dementie, een psychiatrische aandoening of een verstandelijke beperking, betekent daarbij nooit automatisch dat iemand wilsonbekwaam is.

Wilsbekwaamheid, wilsonbekwaamheid en beslisvaardigheid: dit is het verschil

Wilsbekwaamheid gaat in de zorgpraktijk over de vraag of iemand voor een concrete beslissing de eigen belangen redelijk kan overzien en wegen. Wilsonbekwaam is dan de uitkomst van die beoordeling voor precies die situatie. Beslisvaardigheid ziet op de vaardigheden die iemand nodig heeft om, eventueel met ondersteuning, een beslissing te nemen. Wilsbekwaamheid is het professionele oordeel of iemand voor die specifieke beslissing tot een redelijke waardering van de eigen belangen in staat is.

De 4 criteria die je in de praktijk beoordeelt

Samen geven deze vier onderdelen antwoord op de kernvraag: kan iemand de betrokken belangen voor deze beslissing redelijk overzien en wegen?

Zo verloopt een beoordeling in de zorgpraktijk

• Formuleer de vraag scherp: over welke beslissing gaat het precies, waarom is de beoordeling nu nodig en welke gevolgen of risico’s spelen mee?
• Verzamel relevante context: medische gegevens, communicatiebeperkingen, eerdere wensen en andere informatie die nodig is om de situatie goed te begrijpen.
• Deel en registreer vertrouwelijke informatie zorgvuldig en alleen voor zover dit noodzakelijk is voor goede zorg en de wettelijke dossierplicht, zodat alleen betrokken professionals toegang hebben tot wat nodig is, ook bij processen rond digitaal persoonsgegevens uitwisselen in de zorg.
• Voer het gesprek met passende ondersteuning en beoordeel wat de cliënt per criterium laat zien.
• Leg de bevindingen vast en koppel de uitkomst terug; dat is geen bijzaak, maar een wezenlijk onderdeel van zorgvuldig handelen.

Wie beoordeelt, wie denkt mee en wanneer schakel je extra expertise in?

Bij een medische behandelbeslissing beoordeelt de behandelend arts of hulpverlener de wilsbekwaamheid. Onder de Wzd gelden aanvullende regels: een deskundige zorgverlener beoordeelt de wilsbekwaamheid ter zake en overlegt vooraf met de vertegenwoordiger; bij blijvend verschil van inzicht beslist een niet bij de zorg betrokken deskundige zorgverlener. Naasten en collega’s kunnen waardevolle context geven, maar bepalen niet zelfstandig dat iemand wilsonbekwaam is. Een jurist zorg kan ondersteunen bij vragen over toestemming, rechten en vertegenwoordiging.

Extra expertise of een second opinion is passend bij complexe casuïstiek, uiteenlopende visies tussen betrokkenen of beslissingen met grote gevolgen. Binnen teams helpt het om rolafspraken helder te hebben; een adviseur kwaliteit en veiligheid in de zorg kan helpen om werkwijzen zorgvuldig en uniform in te richten. Bij een Wzd-beoordeling legt de zorgverantwoordelijke vast waarvoor de cliënt wilsonbekwaam is, wanneer de beslissing is genomen en of overeenstemming met de vertegenwoordiger bestaat. De zorgverantwoordelijke stelt de Wzd-functionaris op de hoogte van de beslissing en het overleg.

Zo leg je zorgvuldig vast waarom iemand voor déze beslissing wilsonbekwaam is

• Beschrijf altijd de concrete vraagstelling, om welke beslissing het gaat en wanneer die is genomen.
• Noteer welke relevante informatie is meegenomen en in welke context de beoordeling plaatsvond.
• Leg vast welke ondersteuning is geboden om de beslisvaardigheid van de cliënt te versterken.
• Beschrijf observaties per criterium: begrijpen, betrekken op de eigen situatie, afwegen en keuze uiten.
• Sluit af met een navolgbare afweging en leg vast hoe de cliënt zo veel mogelijk is geïnformeerd, of met de vertegenwoordiger overeenstemming bestaat wanneer dat juridisch aan de orde is, en welke gegevens alleen voor zover noodzakelijk binnen het team zijn gedeeld.

Welke richtlijnen en hulpmiddelen helpen je verder?

• Werk met actuele handreikingen die niet alleen focussen op formeel toetsen, maar eerst op het ondersteunen van beslisvaardigheid.
• Gebruik praktische hulpmiddelen zoals een beslisboom of handreikingen rond beslisvaardigheid en wilsbekwaamheid als steun bij je professionele afweging.
• Plaats zulke hulpmiddelen altijd in de juiste context; in onder meer de ouderenzorg en gehandicaptenzorg zijn ze vaak behulpzaam, maar ze vervangen geen zorgvuldig oordeel per situatie.
• Wil je je hierin verder verdiepen, dan biedt SBO een opleiding Wzd-functionaris met onderwerpen als Wzd, rollen en verantwoordelijkheden, besluitvorming, verslaglegging en het Wzd-stappenplan.