Signalen van radicalisering bij jongeren

Radicalisering kan een complex, dynamisch en individueel proces zijn. Mogelijke signalen moeten altijd in samenhang en binnen de persoonlijke context worden geduid; er bestaat geen vast profiel van een radicaliserende jongere. Tegelijk zijn signalen geen bewijs: vergelijkbare veranderingen kunnen ook passen bij identiteitsontwikkeling, stress, eenzaamheid of andere problematiek. Juist daarom is zorgvuldig kijken belangrijk. Deze pagina helpt ouders, docenten en andere professionals om signalen beter te duiden, mogelijke oorzaken te begrijpen en passende eerste stappen te zetten.

Waar u bij jongeren concreet op kunt letten

Dit zijn mogelijke aandachtspunten, geen diagnostische signalen. De betekenis verschilt per persoon, context en combinatie van gedragingen. Let vooral op een opeenstapeling van veranderingen in meerdere domeinen.

Hoe radicalisering bij jongeren kan ontstaan

Radicalisering heeft geen ene oorzaak. Meestal ontstaat het door een samenspel van persoonlijke, sociale en maatschappelijke factoren. In onderzoek worden push-, pull- en triggerfactoren onderscheiden. Voorbeelden van pushfactoren zijn ervaren uitsluiting of discriminatie, sociale isolatie, problemen thuis of op school, identiteits- en zingevingsvragen en ervaren onrecht. Voorbeelden van pullfactoren zijn erkenning, status, groepsgevoel, duidelijke antwoorden op moeilijke vragen en invloed van peers of recruiters, thema’s die ook centraal staan op het congres Jonge Aanwas. Hun betekenis verschilt per persoon en leidt niet automatisch tot extremisme. Dat kan jongeren uit alle lagen van de samenleving raken, niet alleen zichtbaar kwetsbare jongeren. Juist in de adolescentie zijn identiteit, erbij horen en zingeving extra belangrijk. Een groep of online gemeenschap kan dan houvast bieden. Dat maakt een jongere niet automatisch extremist, maar kan wel de ontvankelijkheid vergroten voor rigide en simplificerende boodschappen.

Hoe het proces zich kan ontwikkelen: fasen en kantelpunten

• Radicaliseringsprocessen kunnen wisselend verlopen en zijn niet voor iedereen hetzelfde.
• Mensen kunnen twijfelen, van opvatting veranderen, tijdelijk afstand nemen of juist verder betrokken raken.
• Sociale contacten en ingrijpende gebeurtenissen kunnen hierbij een rol spelen, maar er is geen universeel fasemodel.
• Radicale of scherpe opvattingen zijn niet automatisch extremisme.
• Bij extremisme gaat het om ideologisch gemotiveerde bereidheid tot niet-gewelddadige of gewelddadige activiteiten die de democratische rechtsorde ondermijnen; let daarom op een combinatie van uitingen, gedragingen, intenties en context.

De rol van online beïnvloeding, complotdenken en echokamers

Online beïnvloeding kan het proces versnellen. Via social media, games, video’s, forums en chatgroepen krijgen jongeren soms langdurig dezelfde boodschappen te zien. Aanbevelingssystemen kunnen bestaande voorkeuren en blootstelling aan gelijksoortige content versterken, waardoor andere perspectieven minder zichtbaar kunnen worden. De mate waarin dit leidt tot echokamers of verdere radicalisering verschilt per platform, gebruiker en situatie. Ook complottheorieën kunnen complexe gebeurtenissen versimpelen en schuld toeschrijven aan vermeende daders of ‘elites’. In gesprekken helpt het om uit te gaan van concrete observaties, open vragen te stellen en zorgen te delen zonder direct te etiketteren. Bespreek zorgen zo mogelijk eerst met de jongere zelf en houd contact. Daarna kunt u samen bronnen controleren, alternatieve verklaringen bespreken en benoemen waar redeneringen niet kloppen. Schakel bij aanhoudende zorgen interne expertise in.

Wat u het best doet als signalen zorgen oproepen

• Baseer uw oordeel niet op één observatie, maar noteer veranderingen, toets zorgen zo mogelijk eerst bij de jongere zelf en ga rustig en open het gesprek aan.
• Breng signalen breed in kaart: thuis, school, vrienden, vrije tijd en online gedrag; de cursus schoolveiligheid biedt verdieping voor het herkennen van signalen op school.
• Stapelen zorgen zich op, betrek dan tijdig ouders, school en relevante professionals.
• Houd de focus op veiligheid, begeleiding en de-escalatie, niet op snelle etiketten of aannames; aandacht voor jongerenwelzijn in het onderwijs kan preventief werken.
• Volg bij zorgen het interne protocol en de lokale meldstructuur. Bij direct levensgevaar of acuut gevaar voor de omgeving belt u 112.

Verdiep u verder in schoolveiligheid en jongerenwelzijn

Wilt u dit onderwerp verder uitdiepen? Bij SBO vindt u actuele opleidingen, congressen en maatwerktrajecten in onder meer:

• onderwijs;
• openbare orde en veiligheid;
• jeugdcriminaliteit;
• zorg en veiligheid.

Bekijk de opleiding jeugdcriminaliteit en het actuele aanbod voor beschikbare thema’s en data. Voor organisaties die meerdere professionals willen scholen, biedt SBO ook incompany-training op maat.